ادريسى « 1 » ، ياقوت « 2 » و قزوينى « 3 » با كمى اختلاف نقل شده است . سفر سلّام ترجمان به سوى سد يأجوج و مأجوج ( يا ديوار چين ) حقيقتى تاريخى است ، هرچند آنچه را جغرافيادانان از زبان سلّام نقل مىكنند بيشتر به افسانه شبيه است . ظاهرا اين واقعهء تاريخى در قرون وسطا مشهور بوده است . سلّام گفته است كه واثق خليفه عباسى در خواب ديد ، سدى كه اسكندر ذو القرنين ميان سرزمين مسلمانان و سرزمين يأجوج و مأجوج بنا كرده ، شكسته است ؛ وحشت‌زده سلّام را به خبرگيرى از شكست سد فرمان داد . « 4 » كراچكوفسكى مىنويسد : شايد علت اين خواب هول‌انگيز ، اخبارى بود كه به دنبال انقراض دولت اويغور به دست قوم قرقيز در سال 226 ق / 840 م و حركات و جابجايى سپاه تركان در آسياى ميانه به گوش خليفه رسيده بود . « 5 » به همين دليل منابع جغرافيايى نوشته‌اند : سفر سلّام از راه ارمنستان و گرجستان تا بلاد خزر به سوى شمال بوده و از آنجا در جهت مشرق به سوى درياى قزوين رفته است و سپس از بالاى درياى خزر به سمت مشرق حركت كرده تا به كنارهء درياچه بالخاش و جنغاريا « 6 » ( تسونكاريا ) رسيده است و از آنجا از راه بخارا و خراسان به سامره بازگشته است . سلّام بدون شك سدّ معروف قفقاز ( باب الابواب ) را در دربند فعلى ديده و چنان كه دخويه معتقد است احتمالا به ديوار چين نيز رسيده است . به نظر مىرسد سلّام خواسته است تا همراه با ثبت مشاهدات خود روايت قرآن را نيز دربارهء سد يأجوج و مأجوج در قالب ادبى نقل كند . يكى از دانشمندان بزرگ كه در جغرافياى تاريخى اروپاى شرقى و آسياى ميانه خبره و آگاه است مىگويد : ترديد نيست كه سلّام در حدود سالهاى 842 و 843 ضمن سفرى از قفقاز و سرزمين خزر به سوى مشرق رفته ، سپس از راه برسخان و طراز ( تالاس ) و سمرقند به خراسان بازگشته است . در اين سفر ديوار يا معبرى كوهستانى را كه همانند

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 2 ، ص 849 و 850 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 3 ، ص 56 ؛ ج 4 ، ص 231 . ( 3 ) . آثار البلاد و اخبار العباد ؛ ترجمه قرن يازدهم ، ج 2 ، ص 453 ، 457 و 483 . ( 4 ) . جهانگردان مسلمان در قرون وسطا ؛ ص 25 . ( 5 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 158 . ( 6 ) . Zhungaria